Bilete: Ludvig Holberg var forfattar og historikar. Han vart professor i Københamn, først i metafysikk, til tross for at det var eit fag han forakta.

Metafysikken og evangeliet.

Metafysikk er læra om det som er mest fundamentalt og den fekk sitt høgdepunkt i skolastikken frå 1200 e.Kr. då dei lærde, prestar og munkar vart utfordra av Aristoteles filosofi, det vart ein diskusjon som dei kalla universaliestriden. Trua på at der fanst universalia vart viktig og det viste seg ved at den Katolske Kyrkje betyr den Store Kyrkje, eigentleg den universelle kyrkje og på denne tida vart dei første universiteta grunnlagde.

Jesus sa han var døra inn til sauene, dei som var komne før han hadde klive over ein annan stad og var tjuvar og røvarar. Men han var komen for at dei skulle ha liv og overflod. Han slepte dei ut og ulven var komen for å stele og slakte og øyde, men han var den gode hyrdingen som sette livet til for sauene (Joh.10). Sidan dei var komne før han, verka det nok som dei hadde fått ein meir fundamental funksjon i samfunnet. Men han var den nye hjørnesteinen som Gud la på Sion og som dermed skulle verte mest fundamental.

Matt.21,33 Høyr ei anna likning: Det var ein gong ein husbond som planta ein vingard. Han sette gjerde kringom, grov ut ei vinpresse i han og bygde eit vakttårn. Så leigde han hagen bort til nokre vindyrkarar og drog ut or landet.

34 Då det leid mot frukttida, sende han tenarane sine til paktarane og ville få sin del av avlinga. 35 Men dei greip tenarane: ein skamslo dei, ein drap dei og ein steina dei. 36 Så sende han andre tenarar, fleire enn fyrste gongen, men dei gjorde det same med dei. 37 Til sist sende han son sin til dei; for han tenkte: Son min har dei nok age for. 38 Men då vindyrkarane fekk sjå sonen, sa dei til kvarandre: Der har vi arvingen. Kom, lat oss slå han i hel, så vert arven vår. 39 Så tok dei han, kasta han ut or vingarden og slo han i hel.

40 Når no vingardsherren kjem, kva skal han då gjera med desse paktarane?» 41 «Ein vond død skal han gje desse vonde mennene,» svara dei, «og vingarden skal han leiga ut til andre, som gjev han avlinga i rett tid.» 42 Då sa Jesus til dei: «Har de aldri lese i skriftene:

Den steinen bygningsmennene vraka,

har vorte hjørnestein.

Det er Herrens eige verk,

underfullt er det i våre augo.

43 Difor seier eg dykk: Guds rike skal takast ifrå dykk og gjevast til eit folk som ber dei fruktene som høyrer riket til. 44 Kvar den som fell mot denne steinen, skal skada seg. Men den som steinen fell på, skal verta knust.»

Dette er hjørnesteinen til den kristne kyrkja, så skulle den kanskje ikkje vite kva som var mest fundamentalt, ved at den bygde på evangeliets grunnvoll? Skulle ho kanskje ikkje vite kva som var grunnlaget for hennar eigen eksistens? På denne tida påstod prestane i kyrkja at Kristus var så streng at vanlege folk ikkje kunn be til han direkte, dei måtte gå vika paven, prestane og helgenane. Men i evangeliet er bønnelivet så fundamentalt som å puste, drikke vatn og ete mat, for å overleve. Behovet for å høyre evangeliet forkynt er som for eit lite barn å få morsmelk, livet vart planta i oss ved Guds Ord og det skulle vekse. Då trengde det næring. Slik skulle vi også lære å svare for oss i retten. Men dei forkynte på latin, så vanlege folk ikkje forstod kva dei sa.

Så kom reformasjonen og renessansen, som betyr gjenføding, men var sikta til gjenoppdaginga av antikk filosofi og kultur. Og så fekk vi moderne vitskap og universaliestriden vart avløyst av striden om metodene i den nye naturvitskapen. Så kom opplysningstida med dei store oppdagingane og menneskerettane. Men ytringsfridomen gjaldt først og fremst dei lærde og rike. Vanlege folk var ulærde og hadde fint lite dei skulle ha sagt.

Men den mest fundamentale opplysninga er å verte opplyst av Guds Ord.

Joh.1,1 I opphavet var Ordet, og Ordet var hjå Gud, og Ordet var Gud. 2 Han var i opphavet hjå Gud. 3 Alt vart til ved han, og utan han vart ikkje noko til av det som har vorte til. 4 I han var liv, og livet var ljoset for menneska. 5 Og ljoset skin i mørkret, men mørkret tok ikkje imot det.

6 Det stod fram ein mann, send av Gud; Johannes var namnet hans. 7 Han kom for å vitna; han skulle vitna om ljoset, så alle kunne koma til tru ved han. 8 Det var ikkje han som var ljoset, men han skulle vitna om ljoset.

9 Det sanne ljoset som lyser for kvart menneske, kom no til verda. 10 Han var i verda, og verda har vorte til ved han, men verda kjende han ikkje. 11 Han kom til sitt eige, og hans eigne tok ikkje imot han. 12 Men alle som tok imot han, dei gav han rett til å verta Guds born, dei som trur på namnet hans. 13 Dei er ikkje fødde av kjøt og blod, ikkje av menneskevilje og ikkje av manns vilje, men av Gud.

Slik førde reformasjonen til folkeopplysning, så det vart kristne vekkingar som pietismen og puritanismen, som vart grunnleggande for nasjonal frigjering og demokrati. Dette kom til Noreg ved Hans Nilsen Hauge og gjorde sitt til at vi vart eit fritt folk i eit fritt land. Dei fleste meiner vel at vi vart det, men det synest vere ei vedvarande vandring for å verd det.

Alle som tok imot Kristus gav han rett til å verte Guds born. Dette er den mest fundamentale og mest verdifull menneskeretten og det er om å gjere for oss å nytte oss av den. Ved å ta imot han i tru, vert vi frigjorde frå trældomen og kjem inn i barnekåret hos Gud. Han er vegen til Faderen og ved å gå den vegen kjem vi inn i samfunn med han og får oppleve hans kjærleik og omsorg.

Gal.5,1 Til fridom har Kristus frigjort oss. Stå difor støtt og lat ikkje nokon tvinga dykk inn att under trældoms åk.

Fråfallet i kyrkja kom ved at der var nokre som meinte dei var så vise og mektige at dei forakta barnekåret hos Gud.

Apolegetikk og skolastikk.

Nyplatonismen var ein religiøs lengsel og søking og Augustin var ein av dei som søkte og fann gode svar i kristendomen og tok imot. Han fortalde om sitt funn og det vart grunnlaget for at Romarriket gjorde kristendomen til statsreligion. Han godtok også ei lære om at det var berre gjennom kyrkja menneske kunne verte frelst. Men det er då eit definisjons-spørsmål kva kyrkja er. Vi trur at Jesus er Guds Messias, han frelser dei som kjem til han og dei er hans kyrkje. Det blir ditt eige ansvar å ta imot og forsikre deg om at du er innanfor. Og så er det Kristus som har makt og oversikta til å avgjere og vite kven som er innanfor og kven som er utanfor. Ingen verdsleg autoritet kan ta ei slik oppteljing, verken lokalt eller globalt. Kom i hug korleis det gjekk når Davids sette i gang folketeljing, der kom ein pest som kraftig reduserte folketalet. Så kom han til at han hadde gjort feil. For hugs at Gud hadde lova å gjere Abrahams ætt så stor at den ikkje kunne teljast, som stjernene på himmelen og sanden på havets strand. Det var ved at dei hadde Abrahams tru og vart velsigna slik som han og den lovnaden får vi oppfylt ved trua på Kristus.

Når kristendomen vart statsreligion i Romarriket, kom den tradisjonelt lærde overklassa inn i kyrkja og det vart dei utfordring for dei kristne å prøve å forsvare trua si mot lærdomane deira. Soleis utvikla dei ein teologi som vert kalla apologetikk, apologetisk betyr forsvarande. I skolastikken prøvde dei å sameine filosofien og kristendomen. Men dette bar meir og meir preg av at dei vart stilte for retten og då skulle dei vente at den Heilage Ande gav dei ord til sitt forsvar.

Sitat frå skolastikk – Store norske leksikon :

Skolastikk er en systemskapende, metodisk, autoritets- og tradisjonsbunden retning innen filosofien som blant annet søkte å forene gresk filosofi, særlig Platon og Aristoteles, med den kristne læren. Den ble først og fremst dyrket ved katedral– og klosterskoler i Europa fra 1100- til 1500-tallet.

SITAT SLUTT.

Universaliestriden.

Universaliestriden var ein strid om der finst universalia, om til dømes menneske finst som noko universelt eller om det er berre partikularia, som Ola og Kari. Men dersom dei trudde på Gud og på Kristus, som Gud Son og menneskesonen, så skulle vel det vere universalia.

Sitat frå universaliestriden – Store norske leksikon :

Nominalisme

Nominalistene (blant andre William Ockham) mente at allmennbegrepene kun eksisterer i intellektet, det menneskelige eller guddommelige. I verden utenfor eksisterer bare konkrete, sansbare enkeltting.

Allmennbegrepene blir dannet i vår bevissthet på grunnlag av enkelttingene, de eksisterer etter tingene (post rem). Ordet «menneske» betegner etter dette synet et allmennbegrep som er i vår bevissthet, og som uttrykker de egenskaper som er felles for alle enkeltmennesker, for eksempel definert slik: «Et menneske er et levende og dødelig vesen skapt i Guds bilde.»

Nominalisme blir etter denne fremstillingen nærmest det samme som det noen kaller konseptualisme. Ingen kjente nominalister kan med rimelighet tillegges det syn at universalia bare er ord (radikal nominalisme).

Realisme

På den andre ytterfløyen i universaliestriden, i forlengelsen av tradisjonen fra Platons idélære, stod begrepsrealistene (blant andre Anselm av Canterbury). De mente at allmennbegrepene har en egen, selvstendig eksistens, analogt med de platonske ideer. Allmennbegrepene eksisterer forut for enkelttingene (ante rem).

Mellomstandpunktet i universaliestriden var den moderate realismen. I tråd med Aristoteles hevdet de moderate realistene at allmennbegrepene eksisterer i enkelttingene (in re). «Menneske» betegner for dem en natur eller form som eksisterer i alle enkeltmennesker, og som nettopp gjør disse til mennesker. Den mest kjente representanten for dette synet var Thomas Aquinas.

Ettertiden

De ulike standpunktene fikk ulike erkjennelsesteoretiske følger. Nominalisme førte til empirisme på grunn av betydningen den tilla sansbare enkeltting. For de moderate realistene ble kunnskap om sansbare enkeltting en nødvendig, men utilstrekkelig betingelse for en annen og høyere erkjennelse. Realismen forsvarte en direkte, intuitiv erkjennelse av den egentlige virkelighet, uten å gå veien om enkelttingene.

Universaliestriden er ikke bare av historisk interesse. En moderne versjon er nåtidens vitenskapsfilosofiske strid om hvorvidt verdier, meninger, ideologier, sannhet, naturlover og årsaker er selvstendige realiteter eller bare hensiktsmessige begrepsdannelser.

SITAT SLUTT.

Når det er tale om vitskapsteori vert det gjerne referert til «Ockham’s razor», det har å innsjå kva som er viktig og som forenklar. Til samanlikning skal vi som gudlege lære å vende oss bort frå ugudlegdom.

Inkvisisjonen og dominikanarane. Katarar og andre kjettarar.

Men så påstod den Katolske Kyrkja at Kristus var så streng at vanlege folk ikkje kunne be til han direkte, dei måtte gå via paven, prestane eller helgenane. Men dette er då løgn! Og så kom skriftestolane, avlatshandelen og inkvisisjonen.

Sitat frå inkvisisjonen – Store norske leksikon :

Inkvisisjon er en rettslig fremgangsmåte for etterforskning og reising av straffesak som senere ble praktisert av institusjoner ved samme navn. Den er kjennetegnet ved at dommeren leder etterforskningen, kjent som inkvisisjonsprinsippet. Vanligvis brukes ordet om Den katolske kirkes kjetterinkvisisjoner som ofte feilaktig oppfattes som en enhetlig og sentralisert organisasjon.

Inkvisisjon var en del av den katolske kirkes strategi for å hindre at kjetteri, vranglære, bredte seg. Kirken forsøkte å hindre dette med tre midler. Først skulle man forsøke å overtale og overbevise, det neste nivået var rettslig forfølgelse og straff av de som ikke lot seg overbevise, og som tredje og siste utvei bruk av militærmakt slik som ved albigenserkorstoget mot de kjetterne som hadde evnen til å fysisk motsette seg rettsapparatet.

……..

Med fremveksten av organiserte kjettersekter, slik som katarene og waldenserne, ble behovet for nye virkemidler akutt ettersom katarene vant over store deler av befolkningen i Sør-Frankrike, og likeledes fikk beskyttelse av lokale fyrster. De første kjetterinkvisitorer ble utnevnt av paven i Languedoc i 1184. De var aktive på samme tid og i samme område som St. Dominikus preket. Dominikanerne skulle senere bli de vanligste kjetterinkvisitorene, men de første årene var de aktive som effektive omreisende predikanter, den første delen av Den katolske kirkes kamp mot kjetterne. Inkvisitorene og predikantene var ikke tilstrekkelig til å knekke katarene som hadde støtte fra verdslige fyrster. Etter å ha forsøkt i flere år fikk pave Innocens 3 i 1209 kongen av Frankrike til å lede et korstog mot katarene og deres beskyttere. Først etter en blodig krig var inkvisitorene i stand til å effektivt rettsforfølge katarene.

SITAT SLUTT.

Sitat frå katarer – Store norske leksikon :

Katarer er navnet på en kristen bevegelse i middelalderen. Katarene avvek fra den romersk-katolske kirkens lære. Tilhengerne ble sett på som kjettere, og ble forfulgt av kirken. Forfølgelsen varte fra midten av 1100-tallet til sist på 1320-tallet. Katarene var særlig utbredt i det sørlige Frankrike og Nord-Italia.

Katarenes religion var preget av en motsetning mellom ånd og materie. Materien og den skapte verden var noe negativt. I stedet søkte de å leve et mest mulig åndelig liv. De tok avstand fra Det gamle testamentet og Skaperguden der, og baserte sin religion på bestemte bibelsteder om ånd og et åndelig liv i Det nye testamentet.

Katarene stilte seg kritiske til kirkens presteskap og forkastet de fleste av kirkens sakramenter, men hadde ingen felles fast utviklet lære. I løpet av 1200-tallet var de utsatt for omfattende forfølgelse fra kirkeledelsens side, og flere tusen ble drept.

Kildene til kunnskap om katarene stammer for det meste fra den kirkelige inkvisisjonen som hadde til oppgave å bekjempe katarer og andre kjettere.

Gjennom 1100- og 1200-tallet ble den romersk-katolske kirken stadig mer opptatt av å definere hva som var kirkens rette lære. Parallelt med dette ble det stadig viktigere også å gjøre det klart hva som var vranglære og kjetteri. Gjennom andre halvdel av 1100-tallet var Cistercienserordenen med på å trekke tydeligere grenser mellom dem som var innenfor og dem som var utenfor (kjettere, muslimer, jøder) kirkens rette lære. Paven og biskopene fulgte opp tidlig på 1200-tallet med viktige kirkerettslige definisjoner både av rett lære og av kjetteri. En viktig milepæl her er det store kirkemøtet i Laterankirken i Roma i 1215 (også kjent som det fjerde laterankonsil).

Kirken hadde også fra før tekster som definerte hva som var rett tro og rett lære, men konsilsvedtakene i 1215 er mer detaljert på flere punkter, blant annet når det gjelder læren om Gud, læren om treenigheten og læren om kirken, om dens prester og om dens sakramenter. Konsilet slår fast at ingen kan bli frelst utenfor kirken, at man trenger kirkens sakramenter for å bli frelst. Det sies også tydelig at det kun er ordinerte prester som kan forrette det helt sentrale nattverds-sakramentetet.

Om kjetterne heter det: «Vi fordømmer alle slags kjettere, uansett hvilket navn de måtte gå under. For selv om de har ulike ansikter, er de alle bundet sammen i halen (…)» Alle kirkens biskoper pålegges strengt å oppspore og forfølge kjetteri i sine bispedømmer. Biskopene blir også pålagt å bruke lekfolk som angivere der det kan være mistanke om kjetteri.

SITAT SLUTT.

Sitat frå Thomas Aquinas – Store norske leksikon :

Thomas Aquinas var en italiensk teolog og filosof. Han var middelalderens mest berømte kirkelærer og den katolske kirkes klassiske dogmatiker.

Thomas var sønn av greven av Aquino (nær Napoli), men brøt tidlig med familien og trådte inn i Dominikanerordenen i 1243. I 1245 kom han til Paris og ble elev av Albertus Magnus, som førte ham inn i Aristoteles’ filosofi. Thomas skrev selv kommentarer til Aristoteles’ skrifter, og han benyttet da oversettelser direkte fra gresk uten å gå omveien om arabiske og jødiske oversettere, som det ellers var vanlig å gjøre. Han kjente også nyplatonismens tanker.

Thomas ble kanonisert alt i 1323. Med pave Leo 13s encyklika Aeterni Patris fra 1879 ble hans filosofi gitt en privilegert stilling som mønster for katolsk filosofi (se nythomisme). Etter 2. Vatikankonsil i 1962–1965 er thomismens stilling i katolsk filosofi ikke lenger så dominerende som før.

Kong Sverre talte Roma midt imot. Noreg som sjølvstendig nasjon?

Vi har høyrt at kong Sverre talte Roma midt imot, men det var ein maktkamp mellom kongen og biskopane i Noreg.

Sitat frå Sverre Sigurdsson – norsk konge 1177–1202 – Store norske leksikon :

Sverre Sigurdsson var norsk tronpretendent fra 1177 og konge fra 1184 til 1202.

Sammen med birkebeinerne nedkjempet Sverre kong Magnus Erlingsson i 1184. Etter at Magnus var falt, ble Sverre enekonge i Norge, men måtte helt til sin død kjempe mot utfordrere om kongemakten. Sverres mest kjente motstandere er baglerne.

Sverre var også i konflikt med kirken, spesielt erkebiskop Eirik Ivarsson, noe som førte til at Sverre ble ekskommunisert. Denne situasjonen gav bakgrunnen for Sverres En tale mot biskopene, et programskrift som hevder kongens makt over kirken.

Om sitt eget liv og virke fikk Sverre skrevet en egen saga, Sverres saga.

Sverre ble etterfulgt av sin sønn Håkon Sverresson.

SITAT SLUTT.

Her vert det sagt at kong Sverre hevde kongens makt over kyrkja, men det vert også kalla ei forsvarstale mot prestane, sitat frå: En tale mot biskopene – Store norske leksikon :

Sentralt i Sverres regjeringstid er konflikten med kirken. Det anonyme skriftet Tale mot biskopene må ha blitt til i kretsen rundt Sverre en gang mellom 1196 og Sverres død i 1202. Skriftet er et politisk og kirkerettslig forsvarsskrift for Sverres styre etter at paven hadde blandet seg inn i striden mellom Sverre og erkebiskop Eirik på erkebiskopens side.

SITAT SLUTT.

Den øydande styggedomen.

Kristus var Guds Son og bad til Faderen og vart bønhøyrd. Og han lærde disiplane sine å be slik som han, så dei også vart bønhøyrde. Og slik er det framleis. Kva er då hensikta med å påstå at Gud ikkje høyrer vår bøn? Det er nærliggande å tru at det er for å rane ifrå oss det som Gud vil gje oss, ja, rane ifrå oss fridomen i barnekåret, for å selje oss tilbake til trældomen. Men korleis kan dei selje noko som dei ikkje eig? Dei må vel stele det først. Om dei nektar for at Gud Fader gir oss gode gåver, kva er då det neste? Å fornekte Faderen og Sonen og kven er lygnaren om ikkje han som nektar Faderen og Sonen, han er Antikrist.

Jesus hadde då sagt til jødane at når dei som er vonde veit å gi borna sine god gåver, kor mykje meir skal ikkje då Faderen gi den Heilage Ande til dei som ber han. Det er som han tek det for gitt at dette er vår mest fundamentale behov og han kom for å gi dei det, han var livsens brød som kom ned som manna frå himmelen for å gi verda liv, det ordet han tala til dei var ånd og liv. Den rettferdige, ved tru skal han leve, så å be slik er som å ete og drikke for å få næringa som vi treng for å leve. Dei som tyrsta skulle få komme til han å drikke av kjelda med det levande vatnet og det skulle verte ei kjelde som vella opp til evig liv i dei. Slik skulle dei komme inn i den rette tilbedinga, i ånd og sanning. Når dei vart stilte for retten, skulle den Heilage Ande gi dei ord til sitt forsvar, som om han var deira forsvarsadvokat. Men no skulle dei ikkje lengre få bruke forsvarsadvokaten sin?

Eg har vist at dette har sitt grunnlag i det Gamle Testamentet. Når jødane ikkje forstod det, var det på grunn av deira eige fråfall. Fråfallet i kyrkja kom som ei vidareføring eller gjentaking av det og syndefallet. Det vart profetert om det i 2.Tess.2, her er det tale om at den Lovlause set seg inn i Guds tempel og gjer seg sjølv til Gud, det var då som den øydande styggedomen som står på heilag grunn. og Joh.Op.13. Det var altså den øydande styggedomen igjen (Matt.24,15…). Då vart det forfølging.

Sak.11,4 Så har Herren min Gud sagt: «Gjæt sauene som skal slaktast!» 5 Dei som kjøper dei, slaktar dei utan å bøta for det, og dei som sel dei, seier: «Lova vere Herren, eg vart rik!» Og deira eigne hyrdingar sparer dei ikkje. 6 «For eg vil ikkje lenger spara folket i landet,» lyder ordet frå Herren. «Sjå, eg vil la menneska falla i hendene på kvarandre og i hendene på kongen deira; dei skal herja landet, og eg vil ikkje berga nokon ut or deira hand.»

…….

15 Herren sa til meg: «Bu deg atter som ein hyrding, ein duglaus hyrding! 16 For sjå, eg vil reisa opp ein hyrding i landet, ein som

ikkje ser etter dei som går seg bort,

ikkje leitar etter dei som går seg vilt,

ikkje lækjer dei som er skadde,

ikkje syter for mat til dei friske,

men et kjøtet av dei feite dyra

og riv klauvene av dei.»

17 Ve den duglause hyrdingen min,

som går bort frå sauene!

Sverd mot armen og høgre auga hans!

Armen hans skal visna bort,

og det høgre auga sløkkjast ut.

Joel.3, 6 For sjå, i dei dagar og på den tid,

når eg vender lagnaden for Juda og Jerusalem,

7 då vil eg samla alle folkeslag

og føra dei ned i Josjafat-dalen.

Der vil eg halda rettargang med dei

om Israel, mitt folk og min eigedom,

som dei spreidde mellom folka.

Dei delte landet mitt

8 og kasta lodd om folket mitt;

dei gav ein gut for ei skjøkje

og selde ei jente for vin – og drakk.

I Joh.Op.12 ser vi at Draken forfølgde kvinna som hadde født gutebarnet (Kristus) og så vert Drakens makt grunnleggande for Dyrets makt, keisarmakta altså.

Joh.Op.13,1 Då såg eg eit dyr stiga opp or havet. Det hadde ti horn og sju hovud og ei krone på kvart horn. På hovuda stod namn som var spott mot Gud. 2 Dyret eg såg, var likt ein leopard, men det hadde føter som ein bjørn og gap som ei løve. Draken gav dyret si kraft og sin kongsstol og stor makt. 3 Eit av hovuda på dyret såg ut som om det hadde fått banesår, men ulivssåret vart lækt, og heile verda undra seg over dyret og fylgde det. 4 Folk tilbad draken fordi han hadde gjeve dyret makt, og dei tilbad dyret og sa: «Kven er som dyret, og kven kan strida mot det?»

Ein skulle tru det var vanskeleg å bygge samfunn på eit så destruktivt grunnlag, det resulterte i kristendomsforfølging, det var Djevelen som var komen for å stele, slakte og øydelegge.

I Joh.Op.17 er det fortalt om den Store Skjøkje som sit på Dyret. Korleis skal det gå då? Dei kristne vert forfølgde, men sigrar over Dyret saman med Kristus. Så vert det destruktivt for den Store Skjøkje, som ei revolusjon.

Metafysikken og avgudane.

Den store fadesa i universaliestriden er at når dei talar om tingen, skil dei ikkje mellom ein daud ting og eit levande dyr eller eit menneske. Det kan minne om smeden og treskjeraren som laga ein avgud av stokk og stein, men det var då ikkje ånd i den, den høyrde ikkje, tenkte ikkje og tala ikkje, den gjorde ikkje noko.

Jes.44,12 Smeden arbeider med meiselen og strevar attmed kolelden. Han formar biletet med hamar og lagar det til med sin sterke arm. Han vert svolten og kreftene minkar. Han vert tyrst og misser sin styrke. 13 Treskjeraren spenner ut mælesnora og teiknar biletet med krit. Han ritar det opp med passar og formar det med skavjern. Så lagar han det til i manneskapnad, som eit fagert menneske, og set det i eit hus. 14 Han feller sedrar, eller han vel seg ei steineik eller ei eik, som har vakse seg sterk mellom trea i skogen. Han plantar òg eit laurbærtre, og regnet gjev vokster. 15 Dette brukar mannen til brensel. Noko tek han til å verma seg med, og noko nører han opp eld med når han skal baka brød. Men han lagar òg ein gud som han kastar seg ned for, eit gudebilete som han bøyer kne for. 16 Halvparten av treet brenner han i elden. På glørne steikjer han kjøt, et og vert mett. Så vermer han seg og seier: «Å, no er eg varm; eg merkar elden!». 17 Resten gjer han til ein gud, eit gudebilete, som han bøyer seg for. Han kastar seg ned, bed til det og seier: «Frels meg, for du er min gud!»

18 Slike folk er utan vit og skjøn. Augo deira er attklinte, så dei ikkje ser, og hjarto deira harde, så dei ikkje skjønar. 19 Mannen tenkjer seg ikkje om og har ikkje klokskap og skjøn nok til å seia: «Halvparten av treet brende eg opp. På glørne steikte eg brød og kjøt og åt. Og så skulle eg laga resten til eit ufyseleg bilete og bøya kne for ein trekubbe!» 20 Berre oske er det han jagar etter. Eit dåra hjarta har ført han vilt, så han ikkje bergar seg og seier: «Er det ikkje lygn det eg held i mi høgre hand?»

Jer.10,1 Høyr dette ordet som Herren talar til dykk, Israels ætt. 2 Så seier Herren:

Ven dykk ikkje til å gjera som andre folk

og reddast ikkje teikn på himmelen,

endå om andre folk reddast dei.

3 For skikkane åt folka er ingenting verde.

Dei høgg eit tre i skogen,

ein treskjerar lagar det til med øks,

4 han pryder det med sølv og gull

og fester det med naglar og hamar,

så det står støtt.

5 Gudebileta liknar

fugleskræmsla i ein agurkåker;

dei kan ikkje tala,

og dei må berast, for dei kan ikkje gå.

Ver ikkje redde dei!

Dei gjer ingen skade,

men kan heller ikkje gjera noko godt.

6 Ingen er som du, Herre.

Stor er du,

stort og mektig er ditt namn.

7 Kven må ikkje ottast deg,

som det sømer seg,

du konge over folkeslag.

For mellom alle vismenn hjå folka,

i alle rike er ingen som du.

8 Alle saman er dumme som fe,

frå gagnlause tregudar har dei sin lærdom.

9 Platesølvet er kome frå Tarsis

og gullet frå Ufas.

Det er eit verk av treskjerar og gullsmed,

kledt i purpur, fiolett og raudt;

alt er laga av kunstnarar.

10 Men Herren, han er i sanning Gud,

ein levande Gud og ein evig konge.

Jorda skjelv for hans harme,

folka kan ikkje halda ut hans vreide.

11 Så skal de seia til dei:

«Dei gudar som ikkje skapte himmel og jord,

skal kverva frå jorda

og ikkje finnast under himmelen.»

12 Herren skapte jorda med si kraft,

han grunnla fastlandet i visdom

og spente ut himmelen med skjøn.

13 Når han tornar, brusar vatnet i himmelen,

han lèt skodd stiga opp frå enden av jorda,

han lèt lyna blinka og regnet falla

og sender vinden frå hans opplagsrom.

14 Alle menneske er dumme og uvituge.

Kvar gullsmed må skjemmast av sine gudebilete,

dei støypte bileta hans er lygn,

det er ikkje ånd i dei.

15 Gagnlause er dei, eit verk til å spotta,

i rekneskapsstunda er det ute med dei.

16 Såleis er ikkje han som er Jakobs del,

for det er han som skaper alt.

Israel er hans eiga ætt.

Herren, Allhærs Gud, er hans namn.

Teltet mitt er herja

Sitat frå metafysikk – Store norske leksikon :

Metafysikk er det filosofiske studiet av virkelighetens vesen, altså dens indre natur og grunnleggende prinsipper. I metafysikken forsøker man å besvare det såkalte værensspørsmålet, det vil si hva som ligger til grunn for tingenes eksistens, eller hva det i det hele tatt vil si at noe eksisterer.

Mer hverdagslig kan ordet «metafysikk» også brukes om spekulasjon over krefter, vesener og virkeligheter som er utenfor vår sansbare verden.

Metafysikk i antikken

Metafysisk utforskning kan sies å være like gammel som filosofien selv. De første vestlige filosofene, naturfilosofene fra rundt 600 fvt., mente man ved refleksjon kunne trenge gjennom tingenes overfladiske fremtoning for å gripe deres indre natur. De hevdet det lå noe eviggyldig og uforanderlig i alle ting, en slags essens bakt inn i dem, som alle kulturer, språk og folkeslag i prinsippet kunne enes om. For eksempel skal Thales ha ment at alle ting egentlig er vann i ulike former, mens Anaksimander hevdet at alle tings utspring og skjebne var et slags kosmisk reservoar av materiell formløshet. Demokrit mente på sin side at alle ting består av sjelløse atomer som kolliderer og hekter seg sammen.

Naturfilosofene satte fart på en overgang fra en mytisk virkelighetsforståelse, hvor gudeviljer og personifiserte naturkrefter regjerer over en verden som for mennesket dypest sett er uhåndgripelig, til en logisk eller fornuftsbasert virkelighetsforståelse der menneskets tanke er selvtilstrekkelig og virkeligheten er grunnleggende forståelig.

Da Athen ble sentrum for filosofien på 400-tallet fvt., gikk filosofien over i en ny fase. Spørsmålet om virkelighetens indre natur ble stilt på nytt vis av Sokrates: For å forstå virkeligheten, må man forstå menneskets evne til å erkjenne den. Værensspørsmålet ble dermed viklet inn i menneskets dannelse, for Sokrates hevdet at bare de vise og dydige kunne vinne innsikt i virkelighetens sanne vesen.

Denne oppfatningen ble videreført på ulike vis av Platon og Aristoteles. Platon hevdet at alt vi sanser, altså alle ting rundt oss og også våre egne kropper, bare er fattige gjenskinn av sjelens høyerestående ideer. Platon anså ideene som eviggyldige og mente de eksisterer i en egen virkelighet hinsides vår forgjengelige og materielle verden. Slik gjør Platon det eviggyldige og entydige ikke bare til en målestokk for tingenes sanne natur, men også til idealet for en sjelelig streben og en livsførsel basert på visdom, selvinnsikt og redelighet.

Aristoteles brøt med Platons idé om at tingenes sannhet ligger utenfor dem selv, altså i en høyerestående idéverden hinsides vår sansbare verden. Aristoteles mente at tingene er selvstendige, det vil si at de eksisterer i kraft av seg selv fordi de inneholder alle sine årsaker (substans). Ifølge Aristoteles har enhver ting et indre vesen som gjør at de naturlig streber etter å virkeliggjøre sitt fulle potensial, noe som for mennesket skulle bestå i lykke, visdom og et aktivt liv i det menneskelige fellesskap.

Selv benyttet Aristoteles ikke ordet «metafysikk», men den «første filosofi» for sin undersøkelse av tingenes indre natur i form av substans, egenskaper og formål. Den «første filosofi» skulle ligge til grunn for alle andre vitenskaper, slik som fysikken (kartlegging av alle naturlige ting), astronomien (læren om himmellegemene) og etikken (studiet av menneskets handlingsliv). Da Aristoteles’ forelesningsnotater ble samlet noen århundrer senere, valgte redaktøren å kalle bøkene som fulgte etter Aristoteles’ forelesninger om fysikken, for Metafysikken, som bokstavelig talt betyr «bøkene etter Fysikken». I etterkant ble ordet «metafysikk» omtolket til å bety hva som ligger til grunn for naturen, med en tanke om at fysikken (av phusis, naturen) er studiet av de eksisterende tingene som er i kontinuerlig forandring, mens metafysikken tar for seg de uforanderlige prinsippene som ligger nedfelt i alle ting.

Middelalderens kristne filosofi og universaliestrid

William Ockham (1280–1349) forfektet nominalismen i høymiddelalderens universaliestrid. Han er opphav til begrepet Ockhams barberkniv, et metodologisk prinsipp som tilsier at den enklest mulige forklaringen alltid er å foretrekke. I universaliestriden ønsket Ockham å «skjære vekk» den unødvendig tunge og intrikate detaljrikdommen i realistenes metafysiske utlegninger til fordel for enkle, klare og tydelige prinsipper.

René Descartes‘ (1596–1650) illustrasjon til De Homine (1662) viser hvordan han mente den mekaniske menneskekroppen og menneskets frie sjel virket på hverandre, her med synssansen. Han mente epifysen i hjernen var bindeleddet som tillot de to substansene å kommunisere – et særlig omdiskutert punkt i Descartes’ filosofi. Descartes regnes gjerne som grunnleggeren av moderne filosofi fordi han, inspirert av nye utforskninger innen fysikk og matematikk, utarbeidet en filosofisk virkelighetsforståelse hvor den ytre verden består av rent mekaniske og materielle prosesser.

Den vestlige middelalderfilosofien kjennetegnes av at antikkens filosofiske idéer, især Platons, omtolkes i møte med kristendommens tekster og kultur. Mens virkeligheten i antikkens filosofi jevnt over ble oppfattet som et velordnet kosmos hvor alle ting har sine naturlige plasser og formål, forstås tingene heretter som bestanddeler i Guds skaperverk, og virkeligheten tar form av en sjelelig søken etter frelse og gjenforening med Gud. Sentrale metafysiske spørsmål blir heretter det hinsidige, Guds plan for skaperverket, forholdet mellom Gud og mennesker og menneskehetens streben etter frelse. Augustins filosofi om syndefallet og dommens dag blir rådende helt frem til høymiddelalderen.

Omtrent samtidig med universitetenes oppkomst i Europa rundt år 1200 blir Aristoteles’ tekster, som var blitt bevart og kommentert av arabiske lærde, «gjenoppdaget» i Vesten og oversatt til latin. Dette dannet grobunn for skolastikken, hvor forsøket på å forene kristen-filosofisk tenkning med Aristoteles’ filosofi ble en sentral debatt. Skolastiske tenkere som Thomas Aquinas og Johannes Duns Scotus utarbeidet såpass sofistikerte avhandlinger at skolastikken gjerne regnes som et høydepunkt i metafysikkens historie.

Høymiddelalderens sentrale metafysiske debatt kalles universaliestriden. Den handlet om forholdet mellom allmennbegreper og enkeltting (universalia og partikularia) og sto mellom to motstridende posisjoner, nemlig realismen og nominalismen. I forlengelsen av Platon og Aristoteles hevdet realistene at allmennbegreper eksisterer på selvstendig vis, som betyr at alle enkeltting av samme art deler en indre natur. Nominalistene hevdet at allmennbegreper bare er konvensjonelle navn vi gir enkeltting på grunnlag av deres ytre egenskaper. Nominalismen omtales som via moderna (den moderne vei) fordi sammenlignende observasjon av enkeltting og enkelthendelser, uten søken etter en indre natur, har dannet grobunn både for moderne naturvitenskap og for empirisme som senere filosofisk retning.

Metafysikkens innskrenkning i moderne filosofi

Med sin radikale empirisme, var David Hume (1711–1776) avvisende til metafysiske utforskninger. Han mente metafysikk bare var rene tankekonstruksjoner uten beviselig rot i virkeligheten, og at vi følgelig bør stille oss skeptiske til metafysiske utsagn. Humes skepsis til metafysiske utsagn er blitt videreført og ytterligere radikalisert i den logiske positivismen på 1920-tallet.

Fra renessansen til opplysningstiden vokser naturvitenskapen frem som autoritet for sannhet, og tingene forstås i økende grad som fysisk masse underlagt lovmessige forhold. Virkeligheten forstås ikke lenger som et meningsfullt univers med intelligible sammenhenger, men som et rent mekanisk univers hvor tingenes «egentlige» natur består i deres materielle og kvantitative egenskaper, altså utstrekning, tyngde, fart og plass i tid og rom. Filosofi blir i større grad en refleksjon over naturvitenskapenes grunnlag og menneskets plass i et rent fysisk og stadig mer sjelløst univers.

René Descartes la grunnlaget for moderne metafysikk med sin lære om de to substansene. På den ene siden finnes kropper, altså utstrakte ting som utgjør den ytre, objektive virkelighet og styres av mekaniske årsakssammenhenger. På den andre siden finnes sjeler, altså ikke-utstrakte, tenkende ting med subjektivitet og fri vilje. Mennesket er åsted for en vekselvirkning mellom begge, altså en mekanisk kropp og en fri sjel. Descartes hevdet berømt at dyrene ikke har sjel, og følgelig er å forstå som rene «maskiner».

SITAT SLUTT.

Men i Bibelen vert det sagt at dyr som pustar har ånd og dyr som har blod, har sjel.

Renessansen, reformasjonen og den moderne naturvitskapen.

Reformasjonen kom ved Martin Luther (1472-1553), Den forkynte rettferd ved trua på Kristus og det var ein frigjerande bodskap, folk vart opplærde i Gud Ord, trua kjem av forkynninga av Kristi ord, dei som tok imot han vart fødde på nytt, så dei kunne sjå Guds rike og komme inni det. Slik fekk vi kristen vekking og folkeopplysning og dette vart grunnleggande for nasjonal frigjering og demokrati. Slik fekk til dømes pietismen og puritanismen stor betydning.

Renessanse betyr gjenføding, men er brukt om gjenoppdaginga av antikk filosofi, sitat frå renessansen – Store norske leksikon :

Renessansen er en sentral epoke i europeisk historie. Den starter i Italia på begynnelsen av 1400-tallet, hovedsakelig i Firenze, og har ved begynnelsen av 1600-tallet spredt seg til store deler av Europa. I Norden gjør renessansen seg hovedsakelig gjeldende på 1500- og 1600-tallet.

Renessanse (italiensk Rinascimento) betyr gjenfødelse og viser til en ny interesse i antikkens kultur, filosofi og kunst. Man så til antikken med beundring og ønsket samtidig å distansere seg fra den umiddelbare fortiden. Dermed ble tiden mellom antikken og renessansen kalt middelalderen (mellomalderen).

SITAT SLUTT.

Den Katolske Kyrkja hadde på sett og vis godteke Aristoteles filosofi. Han vert kalla logikkens far, men gjorde den feilen at han brukte logikken på fysiske gjenstandar i staden for idear og det var dette som kom i konflikt med oppdagingane til pionerane i den moderne naturvitskapen. Galileo Galilei (1564-1642) vert reka for far til den moderne vitskapen og han vart førfølgd av den Katolske Kyrkja.

Sitat frå Galileo Galilei – Store norske leksikon :

Galileo Galilei var en italiensk fysiker og astronom, mest kjent for sine bidrag til bevegelseslæren og som en av de første til å ta i bruk teleskop i astronomien. Han var en ivrig forkjemper for Nicolaus Copernicus’ verdensbilde, der Sola er i sentrum for Jordens bevegelse, noe som skaffet ham problemer med paven i Roma.

Galileis virksomhet fikk stor betydning, ikke bare for den naturvitenskapelige utviklingen, men også for filosofien, der hans teorier og metoder var viktige for fremveksten av et materialistisk-mekanistisk verdenssyn.

……

I 1583 oppdaget han, angivelig ved å iaktta de svingende lysekronene i domkirken i Pisa, at to pendler med samme lengde har samme svingetid, selv om de har forskjellig tyngde. Han innså at dette stred mot Aristoteles‘ (384–322 fvt.) lære, som sa at tunge legemer faller fortere enn lette. Han prøvde så å sammenligne fallhastigheten til tunge og lette ting og fant at Aristoteles’ lære var gal. Dette vakte stor oppsikt, men også sterk motstand. Beretninger som sier at han foretok sine falleksperimenter fra det skjeve tårn i Pisa, er uriktige.

…………….

I 1609 hørte Galilei om de første kikkertene som ble konstruert i Nederland, og det lyktes ham snart å sette sammen betydelig bedre kikkerter selv. En av disse oppbevares ennå i Firenze. Med sine kikkerter, som gav en forstørrelse på opptil 30 ganger, gjorde Galilei en rekke betydelige oppdagelser. På Månen så han sletter og berg med kraftige skygger. Melkeveien var ingen tåke, men et mylder av stjerner, og omkring Jupiter oppdaget han i 1610 fire himmellegemer som han skjønte måtte være Jupiters måner. Galilei følte seg overveldet og skrev: «av uendelig takk til Gud for at det har behaget ham å la meg bli den første iakttager av så vidunderlige og for alle århundrer skjulte ting.»

….

I 1613 erklærte han offentlig at han sluttet seg til Copernicus. Blant samtidige vitenskapsmenn var det bare den unge Johannes Kepler (1571–1630) i Praha som uten forbehold stilte seg ved siden av Galilei. Medlemmer av Augustiner– og Karmelitterordenen forsvarte Galilei, men dominikanerne gikk imot ham. I 1615 reiste Galilei til Roma og viste sine kikkerter for paven, som hørte velvillig på ham, men overlot saken til et kirkeråd. Rådet uttalte i 1616 at læren om jordens bevegelse var absurd og delvis kjettersk. Dette gjorde Galilei ivrigere, og paven lot til slutt «den hellige inkvisisjon» avsi en dom som stadfestet kirkerådets uttalelse. Galilei selv ble de følgende 26 årene av sitt liv passet på av inkvisisjonen.

SITAT SLUTT.

Den moderne naturvitskapen var rett folkeopplysning og den vart også praktisk nyttig til å bygge noko verdifullt og nyttig og til å bygge samfunn.

Ludvig Holberg.

Ludvig Holberg vart professor i Københamn, først i metafysikk, til tross for at det var eit fag som han forakta. Det var å granske og spekulere om kva som var mest fundamentalt, til dømes kva som kom først av åndelege vesen som englar og menneske og som so vart meste fundamentalt. Men kven kunne liksom granske det? Dette måtte då vere verdsleg visdom som var dårskap for Gud. Men Holberg var protestant, så då var det berre å lese og høyre forkynninga av det som står skrive i Bibelen og tru. Bibelen gav svar på slikt som vi elles ikkje hadde føresetnad til å få svar på.

Sitat frå Ludvig Holberg – forfatter – Store norske leksikon :

Politikk og sensur

Holberg skrev i en periode med sensur, og det er et stående spørsmål i Holberg-forskningen i hvor stor grad dette preget forfatterskapet. Mens noen har hevdet at han fra ungdommen egentlig var langt mer radikal og politisk enn det han ga direkte uttrykk for, har andre vektlagt at han hele livet forble en entusiastisk forsvarer av det protestantiske eneveldet av Guds nåde. Uansett finner man en gjennomgående vekt på at eventuelle samfunnsendringer må skje langsomt og innenfor stabile samfunnsstrukturer.

Naturrett og tidlige verk

Ludvig Holberg

Av Jørgen Pedersen Roed, 1847. Kopi etter Johan Rosel/Nasjonalmuseet.

Lisens: Falt i det fri (Public domain)

Det moralske og filosofiske grunnlaget for Holbergs forfatterskap er først og fremst naturrettstradisjonen etter Hugo Grotius (1583–1645) og Samuel Pufendorf (1632–1694). Holbergs to første verk, Introduction til de fornemste Europeiske Rigers Historier fra 1711 og Natur- og Folkeretten fra 1716, er begge kompilasjoner av Pufendorfs bøker med karakteristiske holbergske kommentarer og tilpasninger. Vanligvis forbinder man gjerne «naturrett» med et system av universelle verdier som er «naturlige» og rasjonelle for alle mennesker. I Holbergs variant blir naturretten snarere en ramme for diskusjon av moralske dilemmaer i kulturell og historisk kontekst.

Holbergs naturrettslige tenkning går derfor i retning av det man i dag ville kalle kulturrelativisme, selv om det kanskje er mest riktig å si at hans forfatterskap, fra dramaene til historieverkene, veksler mellom en generell moral og fornuft (rasjonalisme) på den ene siden og de særegne kravene i en gitt historisk situasjon på den andre. Slik fanget han opp en grunnleggende spenning i det man i dag ofte kaller opplysningstiden.

Innføringen i natur- og folkeretten var ny i sitt slag. Den ble mye lest og brukt i Holbergs levetid, også som handbok for jurister, og kom i seks opplag i tidsrommet 1716–1763. Verket kan dessuten leses som nøkkel til Holbergs eget forfatterskap; her formulerer han for første gang en rekke tanker om mennesker og samfunn som han stadig kom tilbake til senere.

Vi har ein jordisk far og ein far i himmelen og skal ikkje kalle andre for far.

Jesus sa til jødane at når dei som er vonde veit å gi borna sine gode gåver, kor mykje meir skal ikkje då Faderen gi den Heilage Ande til dei som ber han (Luk.11,9-13). Som om dette var mest fundamentalt og viktigast. Alle som tok imot han gav han rett til å verte Guds born, fødde av livsens vatn og Guds Ande og det som er født av Anden er ånd. Han sa til dei jødane at han er Sanninga som set dei fri frå trælekåret og gir dei barnekår hos Gud. Han er vegen Sanninga og Livet, ved å gå den vegen kjem vi til Faderen og får oppleve hans kjærleik og omsorg. Med sin død på korset betalte han prisen for oss for å kjøpe oss fri frå trældomen. Han stod oppatt frå dei døde og for opp til himmelen, så sende han læresveinane sine den Heilage Ande, så dei ikkje skulle vere att som foreldrelause born, men få oppleve at han openberra seg for dei, at han og Faderen kom og tok bustad hos dei. Kristus er hovudet for kyrkja som er hans brud og vi skal vekse opp til han som er hovudet for henne.

Ef.4, 12 På den måten ville han gjera dei heilage fullt dugelege til teneste, så Kristi lekam kan byggjast opp, 13 til vi alle når fram til einskap i trua på Guds Son og i kjennskap til han, og vi vert den mogne mann, som har nått sin fulle vokster og fått heile Kristi fullnad.

14 Så skal vi ikkje lenger vera umyndige, ikkje la oss kasta hit og dit og driva om av kvart lærdomsver, så vi vert eit bytte for menneska sitt falske spel og villfaringa sine listige kunster. 15 Vi skal vera true mot sanninga i kjærleik og i eitt og alt veksa opp til han som er hovudet, Kristus. 16 Han gjev heile lekamen vokster og gjer at han vert sett saman og halden i hop av kvart støttande band, alt etter den oppgåva som kvar einskild lem har fått tilmælt. Såleis veks lekamen og vert oppbygd i kjærleik.

Denne bygnaden er ikkje fysisk, slik som stokk og stein, like vel eksisterer den fordi Gud er ånd og eksisterer og hans rike er ein åndeleg røyndom.

Eg har fått leve i dette og oppleve det, samtidig som eg har studert realfag.

Vi veks og modnast biologisk, frå vi er små born, parallelt med dette får vi ei åndeleg modning ved at Gud Fader fostrar oss og oppseder oss ved sitt Ord og sin Ande. Så vi veks til voksne sjølvstendige menneske. Når eg studerte realfag, var det ikkje berre eg som gjorde mitt verk, men det var Gud som gjorde sitt verk med meg, ved sitt Ord og sin Ande. Og med metodene i realfag lærde eg å tenke sjølvstendig.

…

Jesus sa til læresveinane sine at dei skulle ikkje kalla nokon andre enn han for rabbi og dei skulle ikkje kalla nokon på jorda for far, for dei hadde ein far i himmelen (Matt.23,8-10). Men Pave betyr på Pappa, så det viser at det er noko som ikkje stemmer med opplæringa, veksten og målsetjinga, så den einskilde vert tilbakesette og då er det mykje anna som også vert det. Det er så tydeleg i vår tid at folk ventar seg ein herskar som skal vere som ein Pave for dei, ein keisar og ein gud. Men det er destruktivt og har enda med ruin så mange gangar før, det er historia som har gjenteke seg så mange gangar og kan vel gjere det igjen. Var det nokon som snakka om å lære av historia? Men det går an å forstå det rasjonelt også, for det trengst konstruktiv tenking og konstruktivt arbeid for å bygge samfunn.

Gud er den same og han skaper oss framleis i samsvar med skapingssogene, men no har han også openberra si frelse for oss i Kristus, Han er den siste Adam, som er ifrå himmelen og som for oss har vorte ei livgivande ånd. Gud gjenføder oss og skaper oss i han og slik skaper han oss i si likning.